Bezpieczeństwo tłoczni gazu zaczyna się od jasnego podziału ról.

Kto za co odpowiada według PN-EN 12583:2005?

Bezpieczeństwo tłoczni gazu nie jest zadaniem jednej osoby ani jednego stanowiska. PN-EN 12583:2005 „Systemy dostawy gazu – Tłocznie – Wymagania funkcjonalne” rozdziela obowiązki pomiędzy kilka podmiotów: zarządcę, operatora, użytkownika, osoby funkcyjne oraz personel wykonujący określone prace.

Z analizy normy wynika więc zasadnicza teza:

bezpieczeństwo tłoczni jest odpowiedzialnością rozdzieloną funkcjonalnie, a skuteczny system bezpieczeństwa wymaga jednoznacznego przypisania ról w organizacji.

Nie wystarczy zatem wskazać jednej „osoby odpowiedzialnej za bezpieczeństwo”. Trzeba określić, kto ustanawia politykę, kto organizuje ruch tłoczni, kto zarządza jej bieżącą pracą, kto organizuje utrzymanie ruchu, kto zezwala na wykonywanie robót i kto odpowiada za ich bezpieczne wykonanie.

Moment przejścia do fazy użytkowania

Punktem wyjścia do naszej analizy odpowiedzialności w okresie eksploatacji jest przekazanie tłoczni do użytkowania.

Norma PN-EN 12583:2005 przewiduje, że ostateczne przekazanie tłoczni powinno nastąpić po pomyślnym zakończeniu prób związanych z uruchomieniem oraz po przedstawieniu raportu podpisanego przez strony. Raport powinien obejmować między innymi dokumentację projektową i budowlaną oraz instrukcje użytkowania i utrzymania.

Szczególne znaczenie ma pkt 7.8.6 dotyczący odpowiedzialności w zakresie bezpieczeństwa. Norma wymaga, aby moment, w którym wyłącznie użytkownik przejmuje odpowiedzialność za bezpieczeństwo, został uzgodniony pomiędzy kierownikiem mianowanym przez operatora a wykonawcą robót. Uzgodnienie powinno być udokumentowane.

To wyznacza granicę pomiędzy etapem realizacji i uruchomienia a etapem użytkowania tłoczni.

Nie oznacza jednak, że od tego momentu wszystkie obowiązki związane z bezpieczeństwem spoczywają wyłącznie na jednej osobie. Kolejne rozdziały normy szczegółowo rozdzielają odpowiedzialność pomiędzy różne funkcje.

Zarządca – tworzy ramy bezpiecznego użytkowania

Pierwsze zdanie rozdziału 8 jest bardzo jednoznaczne:

„Za ustalanie polityki w zakresie użytkowania tłoczni odpowiedzialny jest zarządca.”

Rola zarządcy ma więc charakter przede wszystkim systemowy.

To zarządca odpowiada za stworzenie ram, w których tłocznia ma być użytkowana. Dotyczy to między innymi organizacji, informacji, procedur, dokumentacji oraz przygotowania personelu.

Norma wymaga, aby w celu prawidłowego użytkowania obiektu zarządca dysponował wyszkolonym personelem. Powinien również dostarczać informacje potrzebne do bezpiecznego użytkowania i zarządzania tłocznią.

Obowiązki zarządcy obejmują także zarządzanie procedurami. Powinien on prowadzić i przechowywać zapisy, gromadzić aktualne dane potrzebne do wdrażania procedur oraz aktualizować je na podstawie zdobywanego doświadczenia i po przeprowadzeniu znaczących modyfikacji.

Podobną konstrukcję norma przyjmuje w odniesieniu do utrzymania ruchu.

W pkt 9.1 stwierdza:

„Zarządca jest odpowiedzialny za prowadzenie polityki dotyczącej utrzymania ruchu tłoczni.”

Można więc powiedzieć, że zarządca odpowiada za dwa zasadnicze filary systemu:

politykę użytkowania tłoczni oraz politykę utrzymania ruchu.

Nie oznacza to jednak, że osobiście wykonuje wszystkie związane z nimi działania.

Operator – organizuje ruch, ale zachowuje własną odpowiedzialność

Norma bardzo wyraźnie określa również pozycję operatora.

Metody i procedury ustanowione w ramach polityki użytkowania należy traktować jako wytyczne. Nie zwalniają one operatora:

„od odpowiedzialności za przeprowadzanie bardziej rozważnych działań”.

To jeden z ważniejszych zapisów całego rozdziału dotyczącego użytkowania.

Pokazuje bowiem, że procedura nie może zastępować oceny rzeczywistych warunków pracy. Jeżeli sytuacja wymaga działania ostrożniejszego niż wynikające z przyjętej procedury, operator nadal ponosi odpowiedzialność za podjęcie właściwego działania.

Operator mający we władaniu tłocznię powinien zgodnie z pkt 8.1:

1. ustalić organizację ruchu;
2. posiadać pisemne procedury normalnego użytkowania;
3. posiadać procedury dotyczące awarii i zagrożeń;
4. posiadać specjalne procedury dla planowanych warunków pracy;
5. zarządzać procedurami;
6. zapewnić szkolenie personelu;
7. mianować osobę odpowiedzialną za bezpieczeństwo.

Relację pomiędzy zarządcą a operatorem można więc opisać następująco:

zarządca ustanawia politykę i ramy organizacyjne, natomiast operator odpowiada za zorganizowanie ruchu tłoczni i bezpieczną realizację działań w tych ramach.

Co szczególnie ważne, operator nie może ograniczyć swojej odpowiedzialności do stwierdzenia, że personel działał zgodnie z procedurą.

Osoba odpowiedzialna za bezpieczeństwo

Jednym z obowiązków operatora jest mianowanie:

„osoby odpowiedzialnej za bezpieczeństwo”.

Norma nie określa jednak, że osoba ta automatycznie przejmuje wszystkie obowiązki związane z bezpieczeństwem tłoczni.

Nie ma również podstaw, aby utożsamiać ją bez dodatkowych ustaleń organizacyjnych z:

• użytkownikiem,
• zarządcą,
• kierownikiem mianowanym przez operatora występującym podczas przekazywania tłoczni,
• osobą upoważnioną do wydawania pozwoleń na pracę,
• osobą odpowiedzialną za organizację utrzymania ruchu.

Mogą to być te same osoby, jeśli tak została zbudowana struktura organizacyjna, ale norma PN-EN 12583:2005 tego nie przesądza.

I właśnie w tym miejscu znaczenie ma jednoznaczne przypisanie funkcji wewnątrz organizacji.

Samo określenie stanowiska „osoba odpowiedzialna za bezpieczeństwo” nie rozwiązuje problemu podziału kompetencji pomiędzy pozostałe role.

Użytkownik – zarządza i kieruje pracą tłoczni

PN-EN 12583:2005 definiuje użytkownika jako:

„Osoba, która zarządza i kieruje pracą tłoczni. Osobą tą może być spółka, zarządca lub właściciel.”

Ta definicja ma bardzo duże znaczenie dla całej analizy.

Przede wszystkim użytkownik nie musi być kolejną, odrębną osobą w strukturze organizacyjnej. Funkcję użytkownika może pełnić zarządca albo właściciel.

Dlatego analizując obowiązki na konkretnej tłoczni, nie wystarczy zestawić nazwy stanowisk z normą. Trzeba ustalić, kto rzeczywiście pełni funkcję użytkownika, czyli kto zarządza i kieruje pracą tłoczni.

W fazie użytkowania jego rola jest szczególnie widoczna w odniesieniu do bieżącego funkcjonowania obiektu i utrzymania ruchu.

Norma wymaga również regulowania dostępu stron trzecich do tłoczni. Osoba uzyskująca dostęp powinna, stosownie do swojej funkcji, zostać poinformowana między innymi o zagrożeniach, procedurach bezpieczeństwa oraz zmiennych warunkach mogących wpływać na jej pracę lub bezpieczeństwo.

Użytkownik a utrzymanie ruchu

Rozdział 9 bardzo dobrze pokazuje funkcjonalny podział odpowiedzialności.

Z jednej strony:

„Zarządca jest odpowiedzialny za prowadzenie polityki dotyczącej utrzymania ruchu tłoczni.”

Z drugiej norma wskazuje, że użytkujący powinien:

• ustanowić organizację utrzymania ruchu tłoczni;
• mieć pisemne procedury bezpieczeństwa robót z zakresu utrzymania ruchu;
• utrzymywać urządzenia zgodnie z opracowanymi procedurami;
• zarządzać procedurami;
• zapewnić szkolenie personelu;
• zapewnić odpowiednie narzędzia i sprzęt.

Powstaje zatem czytelny podział:

zarządca odpowiada za politykę utrzymania ruchu, natomiast użytkujący odpowiada za ustanowienie i funkcjonowanie jego organizacji.

Są to powiązane, ale nie tożsame zakresy odpowiedzialności.

Utrzymanie ruchu wymaga współdziałania stron

Norma nie daje użytkownikowi pełnej autonomii w planowaniu prac związanych z utrzymaniem ruchu.

Pkt 9.2 stanowi, że:

„Planowane obciążenie pracami powinno być uzgodnione pomiędzy użytkownikiem oraz zainteresowanymi stronami.”

To kolejny element potwierdzający, że bezpieczeństwo jest traktowane systemowo.

Prace wykonywane na tłoczni mogą wpływać na ruch obiektu, pracę innych zespołów, bezpieczeństwo technologiczne lub dostępność urządzeń. Z tego powodu ich planowanie wymaga uzgodnień.

Norma nie tworzy w tym miejscu zamkniętej listy zainteresowanych stron. Ich określenie będzie więc zależało od organizacji i rodzaju prowadzonych prac.

Procedury muszą wskazywać osoby odpowiedzialne

Sama organizacja nie wystarczy. Musi zostać opisana.

Zgodnie z pkt 9.3 procedury utrzymania ruchu powinny zawierać między innymi:

„opis organizacji utrzymania ruchu ze wskazaniem osoby (osób) odpowiedzialnej(-ych)”.

Jest to jeden z najważniejszych zapisów z punktu widzenia praktycznego zarządzania bezpieczeństwem.

Norma nie ogranicza się więc do stwierdzenia, że „organizacja powinna zapewnić bezpieczeństwo”. Wymaga wskazania, kto jest odpowiedzialny.

Właśnie tutaj teoria podziału funkcjonalnego powinna zostać zamieniona na konkretną strukturę organizacyjną.

Jeżeli procedura wskazuje zadanie, ale nie wiadomo:

• kto je inicjuje,
• kto je zatwierdza,
• kto je wykonuje,
• kto nadzoruje,
• kto może przerwać pracę,
• kto wydaje zgodę na rozpoczęcie,

to system odpowiedzialności pozostaje niepełny.

Zarządca nie znika z systemu utrzymania ruchu

Przekazanie użytkownikowi obowiązku ustanowienia organizacji utrzymania ruchu nie powoduje ustania obowiązków zarządcy.

Zgodnie z pkt 9.3 zarządca powinien, w zależności od potrzeb, zapewnić opracowanie procedur utrzymania ruchu na podstawie:

• zaleceń producentów sprzętu,
• doświadczenia wynikającego z użytkowania,
• wymagań władz nadrzędnych.

Pkt 9.4 nakłada na zarządcę również obowiązek powołania służb odpowiedzialnych między innymi za prowadzenie zapisów, zarządzanie szkoleniami, gospodarkę częściami zamiennymi i narzędziami, aktualizowanie informacji oraz aktualizowanie procedur.

Odpowiedzialność nie jest więc przekazywana liniowo:

zarządca → użytkownik → personel.

Poszczególne podmioty pozostają równocześnie odpowiedzialne za różne elementy systemu.

Pozwolenie na pracę – przykład rozdzielonej odpowiedzialności

Najlepszym przykładem funkcjonalnego podziału odpowiedzialności jest pkt 9.7 dotyczący bezpieczeństwa podczas utrzymania ruchu.

Norma stanowi:

„Bez uprzedniej zgody zarządcy nie należy wykonywać żadnych czynności z zakresu utrzymania.”

Zarządca powinien wyrazić zgodę na roboty, gdy zostanie przekonany, że będą przeprowadzone bezpiecznie.

Dodatkowo norma zaleca, aby pozwolenia na pracę były wydawane przez osobę upoważnioną.

Można by zatem uznać, że po wydaniu zgody odpowiedzialność za bezpieczeństwo została „załatwiona”.

Norma jednoznacznie jednak temu przeczy.

Bezpośrednio dalej stanowi:

„Personel podejmujący pracę ma również obowiązek zapewnić bezpieczne rozpoczęcie i wykonanie robót.”

Mamy więc równolegle co najmniej dwa poziomy odpowiedzialności.

Zarządca odpowiada za dopuszczenie do wykonania robót w warunkach, które uznaje za bezpieczne.

Personel wykonujący pracę nadal odpowiada za jej bezpieczne rozpoczęcie i wykonanie.

Pozwolenie na pracę nie przenosi całej odpowiedzialności za bezpieczeństwo na osobę, która je wydała. Podobnie wykonawca pracy nie może przyjąć, że samo posiadanie pozwolenia zwalnia go z bieżącej oceny warunków.

To jeden z najlepszych przykładów tego, czym w praktyce jest odpowiedzialność rozdzielona funkcjonalnie.

Sytuacje awaryjne również wymagają przypisania odpowiedzialności

Podobną konstrukcję norma przewiduje dla sytuacji awaryjnych.

Procedury dotyczące awarii i stanów zagrożenia powinny zawierać między innymi:

„określenie odpowiedzialności osób funkcyjnych i działań niezbędnych w razie wystąpienia awarii lub stanu zagrożenia”.

Nie wystarczy więc opisać, że w razie awarii należy zatrzymać urządzenie, zawiadomić odpowiednie osoby albo rozpocząć ewakuację.

Procedura powinna rozstrzygać kto ma podjąć poszczególne działania.

W sytuacji awaryjnej czas na interpretowanie struktury organizacyjnej jest szczególnie ograniczony. Dlatego niejednoznaczność kompetencji sama może stać się źródłem zagrożenia.

Co z kierownikiem mianowanym przez operatora?

Kierownik mianowany przez operatora pojawia się w normie przy przekazywaniu tłoczni do użytkowania.

Jego zadaniem jest uczestniczenie wraz z wykonawcą robót w uzgodnieniu momentu, w którym użytkownik przejmuje odpowiedzialność za bezpieczeństwo.

W rozdziałach 8 i 9 dotyczących późniejszego użytkowania i utrzymania ruchu norma nie przypisuje tej funkcji dalszych, odrębnych obowiązków.

Nie należy więc automatycznie utożsamiać tego kierownika z:

• osobą odpowiedzialną za bezpieczeństwo mianowaną przez operatora,
• osobą upoważnioną do wydawania pozwoleń na pracę,
• osobą odpowiedzialną za organizację utrzymania ruchu.

Jeżeli w konkretnej organizacji funkcje te ma wykonywać jedna osoba, powinno to wynikać z jednoznacznego przypisania kompetencji, a nie z domniemania.

A gdzie w tym systemie znajduje się właściciel?

PN-EN 12583:2005 nie ustanawia w rozdziałach dotyczących użytkowania i utrzymania ruchu osobnego katalogu obowiązków właściciela.

Właściciel pojawia się jednak w definicji użytkownika.

Może więc pełnić funkcję użytkownika, jeżeli to on zarządza i kieruje pracą tłoczni. W takim przypadku wykonuje zadania przypisane użytkownikowi.

Sam status właściciela nie pozwala jednak automatycznie przypisać mu wszystkich obowiązków użytkownika, operatora czy zarządcy.

Ponownie decydujące znaczenie ma rzeczywisty podział funkcji w organizacji.

Bezpieczeństwo nie powinno opierać się na nazwach stanowisk

Jednym z najważniejszych praktycznych wniosków z PN-EN 12583:2005 jest to, że przy budowaniu systemu bezpieczeństwa nie powinno się ograniczać do nazw stanowisk.

Sformułowania:

• „kierownik tłoczni”,
• „kierownik utrzymania ruchu”,
• „osoba odpowiedzialna za bezpieczeństwo”,
• „zarządzający obiektem”

same w sobie nie wyjaśniają jeszcze, jakie obowiązki wynikające z normy zostały danej osobie przypisane.

Znacznie ważniejsze jest wskazanie funkcji.

W organizacji powinno być możliwe udzielenie jednoznacznej odpowiedzi na pytania:

• kto ustala politykę użytkowania tłoczni?
• kto ustala organizację ruchu?
• kto zarządza bieżącą pracą tłoczni?
• kto zarządza procedurami?
• kto odpowiada za organizację utrzymania ruchu?
• kto mianuje osobę odpowiedzialną za bezpieczeństwo?
• kto udziela zgody na prowadzenie robót?
• kto wydaje pozwolenie na pracę?
• kto odpowiada za bezpieczne wykonanie pracy?
• kto podejmuje decyzje w sytuacji awaryjnej?

Jeżeli odpowiedzi na te pytania są niejednoznaczne, formalnie istniejące procedury mogą nie zapewnić skutecznego systemu bezpieczeństwa.

Funkcjonalny model odpowiedzialności na tłoczni

Na podstawie PN-EN 12583:2005 można przedstawić model odpowiedzialności w następujący sposób:

Funkcja	Podstawowa rola
Zarządca	ustala politykę użytkowania i utrzymania ruchu, zapewnia system procedur, dokumentacji i szkolenia
Operator	organizuje ruch, zarządza procedurami, zapewnia szkolenie i mianuje osobę odpowiedzialną za bezpieczeństwo
Użytkownik / użytkujący	zarządza i kieruje pracą tłoczni oraz ustanawia organizację utrzymania ruchu, wydaje upoważnienie do wstępu na teren tłoczni
Osoba odpowiedzialna za bezpieczeństwo	funkcja ustanawiana przez operatora; jej szczegółowe kompetencje powinny zostać określone organizacyjnie
Osoba upoważniona do wydawania pozwolenia na pracę	realizuje element systemu dopuszczania prac
Osoby odpowiedzialne za utrzymanie ruchu	powinny zostać wskazane w procedurach utrzymania
Personel wykonujący pracę	odpowiada za jej bezpieczne rozpoczęcie i wykonanie

Nie jest to formalna hierarchia stanowisk ustanowiona przez normę. To funkcjonalny obraz podziału obowiązków wynikający z jej wymagań.

Jedna osoba może pełnić kilka funkcji – ale trzeba to zapisać

Norma nie wymaga, aby każda funkcja była wykonywana przez inną osobę.

W praktyce, szczególnie w mniejszych strukturach organizacyjnych, jedna osoba może pełnić kilka ról.

Z punktu widzenia bezpieczeństwa zasadniczym problemem nie jest jednak kumulacja funkcji, lecz ich niejednoznaczność.

Jeżeli ta sama osoba jest jednocześnie użytkownikiem, osobą odpowiedzialną za bezpieczeństwo i osobą upoważnioną do wydawania pozwoleń na pracę, organizacja powinna jasno określić:

w jakiej roli podejmuje konkretną decyzję, jakie posiada kompetencje oraz gdzie przebiega granica jej odpowiedzialności.

Analogicznie, jeśli funkcje są rozdzielone pomiędzy kilka osób lub jednostek organizacyjnych, konieczne jest określenie sposobu ich współdziałania.

Bezpieczeństwo tłoczni to system, a nie pojedyncza odpowiedzialność

PN-EN 12583:2005 pokazuje, że skuteczna organizacja bezpieczeństwa tłoczni gazu opiera się na kilku poziomach.

Zarządca tworzy politykę i ramy organizacyjne.

Operator organizuje ruch i odpowiada za podejmowanie właściwych działań operacyjnych.

Użytkownik zarządza i kieruje pracą tłoczni oraz organizuje utrzymanie ruchu.

Osoby funkcyjne realizują przydzielone im zadania związane z bezpieczeństwem, utrzymaniem ruchu i dopuszczaniem prac.

Personel odpowiada za bezpieczne wykonywanie konkretnych czynności.

Role te mogą się wzajemnie przenikać, ale obowiązki nie powinny się rozmywać.

Dlatego podstawowym warunkiem skutecznego systemu jest jednoznaczne wskazanie, kto odpowiada za konkretną funkcję i decyzję.

W tym właśnie znaczeniu można podsumować wymagania normy:

Bezpieczeństwo tłoczni jest odpowiedzialnością rozdzieloną funkcjonalnie, a skuteczny system bezpieczeństwa wymaga jednoznacznego przypisania ról w organizacji.

Samo posiadanie instrukcji i procedur nie wystarczy. Muszą one wskazywać ludzi, kompetencje, zasady podejmowania decyzji oraz sposób współdziałania poszczególnych funkcji. Dopiero wtedy organizacyjny system bezpieczeństwa może działać tak, jak został zaprojektowany.